TỈNH THỨC VÀ CẦU NGUYỆN

Bài viết của cha giáo Nguyễn quang Báu

Từ năm 1940 về trước, các chủng sinh từ Phan rang, Ninh thuận đến Đà nẵng Quảng Nam thuộc giáo phận Qui nhơn, mỗi khi tựu trường thường đi tàu lửa, có thể gặp nhau trên ga Tuy Phước nằm trên địa bàn Chợ Dinh, rồi mướn xe kéo - xe ngồi được từng 2 người do một phu xe kéo chạy bộ - đến cầu số 8, qua cầu đò Bến Gỗ để tới chủng viện Làng Sông. Nay đường cầu đò Bến Gỗ gặp lúc thủy triều lên, đường hai bên đầu cầu có nước và đá lồi lõm khó đi. Tốt nhất nên đi theo đường từ huyện Tuy Phước đến xã Phước Thuận – quảng đường này trước kia vắng vẻ ít người đi – Rồi theo đường bê-tông chạy vào hướng Nam đến thôn Phổ trạch.

Từ nhà thờ Phổ trạch theo con đường đất có ruộng lúa hai bên, nhìn về hướng đông, thấy dãy lầu chủng viện nằm sau những tàng cây sao. Từ cổng ngõ nhìn vào nhà nguyện và hai dãy lầu là hai hàng cây sao cổ thụ gần 100 năm tuổi, mỗi hàng 7 cây. Tất cả 43 cây sao lớn nhỏ đang giơ cao những bàn tay xinh xắn vẩy chào và giang rộng ngàn vạn cánh tay thân yêu ôm tất cả anh em CCS vào lòng. Chưa kể trận bão số 9 ngày 7-11-1984 đã làm trốc gốc gãy đổ 9 cây sao lớn nằm theo hai hàng cây sao song song với bờ tường phía trước chủng viện. Năm 1998 hai trận bão tiếp nhau trong một tuần đã làm trốc ngã hai cây sao nhỏ.Một cây đập gảy góc mái cổng ngõ, nay còn lưu dấu như kiểu xây lập thể không cân đối. Năm 1985 có thêm một số cây sao tự mọc tương đối thẳng hàng và nhỏ hơn nhiều so với những cây sao nhiều tuổi.

Cứ từng hai năm cây sao trổ bông kết traí. Từ tháng hai dương lịch, cây sao trổ bông. Suốt tháng ba, bông sao nỡ, nắp bông sao rụng xuống khô như cám cát màu vàng sậm, sau đổi thành chất thải màu đen. Tháng tư, bông sao bắt đầu kết trái màu xanh với hai cánh cũng màu xanh. Tháng năm, trái khô già như trái bìm bìm màu nâu. Từ trên cao gió làm trái sao rơi rụng hai cánh quay tròn giống như chuồn chuồn bay lượn trông rất đẹp. Giữa tháng năm là thời cao điểm trái sao rơi rụng. Năm nay 2008 là năm được mùa trái sao : Phải chăng vì trái sao nhiều như sao trên trời hoặc vì trái sao rơi rụng quay đẹp như sao trời?

Cây sao xanh lá quanh năm. Không kể lá già tới thời rơi rụng. Nhưng thỉnh thoảng có năm như năm 2006, hai cây sao ở hai bên lầu phía Đông vào mùa đông lá rụng trơ cành như sắp chết. Nhưng đến mùa xuân, hai cây sao nầy đâm cành nảy lộc ra lá xanh tươi. Lá sao già rụng xuống, một thời đã được làm chất đun nấu cho các gia đình lương giáo ở gần chủng viện. Nay vì có nhiều phương tiện làm chất đốt : bếp gaz, rẽo gỗ doanh nghiệp, không còn ai quét nhặt lá sao để đun nấu nữa. Nên hằng ngày phải mướn công quét dọn lá sao rơi rụng. Những khi có gió to làm nhánh sao khô rơi xuống, vẫn có người chạy đến đúng lúc tranh nhau nhặt củi. Những đêm có gió to, mới 3 giờ sáng đã có người trèo bờ tường, vào vườn chủng viện rọi đèn pin tranh nhau nhặt củi sao.

Giếng phía hông trái nhà nguyện nước vẫn trong và ngọt. Vào những năm 1950 về trước, nước giếng này được máy bơm quay bằng tay đưa nước lên hồ lớn và dài, xây ở trần đúc trên hành lang trước nhà nguyện. Nước hồ lớn này chảy theo những ống bằng gang dẫn nước đến những chổ cần dùng trong hai dãy lầu và được đưa xuống hai hồ lớn nơi hai dãy nhà tắm dưới đất để các chú lớn chú nhỏ có nước tắm giặt. Thời gian sau không rõ lúc nào, mới đào xây hai giếng trước hai nhà tắm để lấy nước tắm giặt. Hai giếng này nay không còn. Nay giếng bên hông trái nhà nguyện được máy bơm điện đưa nước lên hồ nhỏ xây trong hồ lớn đậy kín, chứa được 5 khối nước, dùng để tắm giặt vệ sinh và tứơi vườn tược cây cảnh. Nước uống được lấy ở giếng gần nhà bếp.

Trước đây trong khuôn viên chủng viện có mười cái giếng xây toàn bằng đá ong : tất cả đều cho nước ngọt. Nay chỉ giữ lại 5 giếng được xây sữa, sân giếng sạch sẽ : 2 giếng dùng để ăn uống, 3 giếng dùng để tắm giặt. Khi chưa có điện tải về miền quê, đa số các gia đình lương giáo ở gần thường vào lấy nước uống và tắm giặt ở các giếng chủng viện.. Từ khi có điện hầu như tất cả các gia đình đều đóng giếng khoan tại nhà, dùng mô tơ điện lấy nước tắm giặt. Nước các giếng khoan này rất nhiễm phèn, nên nước uống vẫn phải dùng nước giếng của chủng viện hoặc đổi mua nước khe : Chủ thuyên máy chở nước bên núi cát về đổi bán cho các gia đình.

Hồ chứa nước mưa vẫn còn, đã xuống cấp nặng, không còn máng ống đưa nước vào hồ. Mùa mưa một ít nước mưa vào hồ qua mấy cửa nhỏ thông hơi mé trên hồ : nước nầy chỉ có thể dùng tưới rau

Nhà bếp các trận bão có làm hư hỏng đã được sữa lại vẫn dùng làm chổ nấu ăn. Dảy nhà phía sau để các dì phước ở lo việc ăn uống cho chủng viện. Thời các chủng sinh lên trên 200 chú dãy nhà tiếp theo đã được xây để làm phòng cơm, nay đã xuống cấp. Đức cha đang cho sửa lại.

Năm 1975 Bà Nhất Giảng đã vào ở tại Tuy Hòa. Ít lâu sau, bà đã qua đời và được an táng tại nghĩa trang giáo xứ Tuy Hòa. Phòng của bà nhất Giang tại Làng Sông kề bên lẫm lúa, nằm xế phía sau và mé dưới nhà nguyện. Phòng ở và lẫm lúa nay không còn. Trước nhà lẫm lúa là một sân rất rộng lát gạch thẻ đất nung để làm sân phơi lúa. Lúc sân không còn xử dụng, toàn số gạch đã biến sạch. Nền móng nhà bà nhất Giảng và lẩm lúa được xây bằng rất nhiều đá núi đủ cở. Số đá núi nền móng này đã được phép đào lên cùng với rất nhiều đá ong xây nền móng chuồng heo và được tận dụng xây đủ móng bờ tường phía Đông, phía Bắc và phía Tây đo được 1620 mét. Bờ tường cao 1,80 mét. Quảng bờ tường nầy trước đây là rào cây sống. Bờ tường phía trước chủng viện (phía Đông-Nam) đo nược 227 mét đã xây từ lâu đời bằng đá núi đủ cở không tô. Phần ta-li bên bờ tường này và cổng ngõ được cố linh mục FX Nguyễn Xuân Văn lúc làm quản lý chủng viện đã thiết kế và chỉnh trang cho đẹp. Hai cánh cửa cổng ngõ mới được làm và lắp vào sau. Tất cả bờ tường bao quanh chủng viện đo được 1847 mét. Diện tích vườn chủng viện là 2 ha 4 . Lưu ý : Bờ tường mặt sau (phía Bắc) chủng viện không xây thẳng mà xây theo tất cả độ cong queo của đất. Gặp chổ dất lún phải đóng 400 gốc tre già để giữ vững đất chân nền tường.

Phòng thánh (Phòng mặc áo lễ) hiện đang trống rỗng không tủ không bàn. Thang gỗ và gác gỗ vẫn còn nguyên, nhưng tấm thảm đỏ(tấm nệm nhỏ) dọn lễ bậc nhì và tấm thảm bông (tấm nệm lớn) dọn lễ cả, lễ trọng (lễ bậc nhất, lễ giật hai chuông) đã biến đâu mất. Cái nệm bằng bông lớn này đã từng làm rách vạt trước áo dài của nhiều chú lớn : vì khi cuốn nệm để cất đã cuốn luôn vạt áo dài. Lúc bấy giờ các chú dọn nhà thờ quét nhà thờ tập giúp lễ trong nhà nguyện có Mình Thánh Chúa đều phải mặc áo dài đen. Cái ghế đẩu lớn cha chủ tế ngồi lễ bậc nhì không còn. Cái ghế nệm dài thầy năm thầy sáu và cha chủ tế ngồi trong lễ trọng vẫn còn để nơi tạm làm nhà nguyện. Ghế chú giúp lễ ngồi (mặt gỗ tròn 3 chân) còn 4 mặt ghế và đã đóng sữa lại được 4 ghế.

Nhà nguyện chính vẫn còn, nhưng mùi hôi phân dơi. Dơi không ở được trong nhà nguyện, vì các lổ trống đều được căng lưới thép chặn dơi.Nhưng dơi ở rất nhiều trên lớp trần tre đan. Phân dơi theo những kẻ hở rất nhỏ rơi xuống nhà nguyện xông mùi hôi rất khó chịu. Đã dùng tấm nhựa rải lên trần nan tre ngăn chận phân dơi, nhưng không kết quả. Chỉ có trong dịp đặc biệt như chầu phép lành Mình Thánh Chúa dịp CCSLSQN về thăm chủng viện mới xữ dụng nhà nguyện nội trong ngày. Nhà nguyện: một số cột bị mối xông lên tới 1/3 cột. Có cột bị mối xông tới đầu cột.

Năm 1990, Đức cha Giáo phận đã kịp thời cho sửa nhà nguyện và hai dãy lầu. Nhà nguyện được thay bỏ ngói vảy và lợp ngói Phú phong. Phần đế gỗ các cột được tháo bỏ và thay thế bằng đế xây gạch tô xi-măng để tránh mối xong lên từ chân cột. Cạy bỏ phần vôi tô vách tường tô lại bằng xi măng và quét vôi. Mặt tiền nhà nguyện : Cha Mattheô Nguyễn văn Khôi đã thiết kế phần trên cho hợp với tổng thể. Mé trước mặt tiền được tô đá rữa để khỏi thường xuyên quét vôi lại. Tượng Đức Mẹ ở mặt tiền, Đức cha đã biếu cho tượng mới.

Nhà ngủ chú nhỏ tạm dùng làm phòng ăn. Nhà ngủ chú lớn tạm làm nhà nguyện có Mình thánh Chúa. Các đồng hồ đúng lớn nơi 2 nhà ngủ và hai phòng học chính, bàn ghế phòng học, bàn ghế nhà nguynệ, sách vở không còn thấy ở đây nữa. Chỉ còn duy nhất một ghế băng quì dài của nhà nguyện còn sót lại vài tủ phòng thánh (phòng mặc áo lễ ) và phòng thuốc, một bàn tròn đường kính 1m2, xưa nay quen gọi là bàn xoay, nhưng mà không quay được.

Bốn hàng tủ dựa theo vách tường phòng ngủ chú lớn chú nhỏ không còn. (Nên không còn mủ bê-rê và trục chỉ trắng với 2 cây kim đâu anh Chương à…. Nhưng cũng có thể tìm mua kim chỉ nơi các hàng tạp hóa quanh chủng viện hoặc siêu thị ở Qui nhơn !) Chỉ còn lại 10 cánh cửa tủ (mỗi chú được nhận 1 tủ để áo quần…) được lắp vào giá tủ mới đóng để làm vách ngăn phòng ở và giữ làm lưu niệm.

Sau giờ cơm tối có giờ giải lao ở nhà chơi : Các chú đi bách bộ trò chyện từng nhóm từ ba người trở lên. Tiếp theo, các chú theo hàng tư (4 người) đi vòng quanh trên nhà chơi lần chuổi chung trước khi vào nhà thờ đọc kinh tối. Đời Đức cha Chi nhà chơi được xây kín lợp ngói có sân khấu để thỉnh thoảng biểu diễn văn nghệ. Lúc chủng viện không còn sinh hoạt, hai nhà chơi, nhà tắm, nhà vệ sinh chú lớn chú nhỏ, nhà thương chú lớn và phòng cha giáo kế bên không còn.

Sau khi chủng viện bị giải thể (1983), những cây keo to, táo nhơn, cây dại mọc khắp vườn, mọc trên nền hai nhà chơi, nền nhà tắm, nền nhà vệ sinh, mé dọc theo bờ tường trước chủng viện, hai bên đường từ cổng ngõ ra giáp con đường thôn.

Năm 1990, các cây dại to nhỏ này đã được phát dọn Hai nền nhà chơi được sửa lại thành sân xi măng bằng phẳng. Bờ kè được xây để giữ vững bờ tường phía trước chủng viện. Để giữ sân vườn nhà luôn xanh sạch, hằng ngày thuê mướn hai người đào nhổ những cây dại cỏ gai, quét cào lá sao rác rưởi, chăm coi sửa chữa những chổ hư hỏng nơi bờ tường bờ kè nhà nguyện và hai dãy lầu :

Công việc khá bận rộn và tốn kém. Vừa rồi hai người lao công này đã đến làm ở doanh nghiệp gỗ để được nhiều tiền.

Thời gian chủng sinh di tản về học ở Qui nhơn, có trận đánh nhắm vào chủng viện Làng Sông : làm sập vách tường mé trước, hư cửa ra vào phòng học chính, cháy cửa sổ, làm hư trụ chống đở, làm nghiêng đà đúc chống đở quảng chính giữa tầng lầu phía Đông. Một số cánh cửa bị lấy trộm. Dãy lầu phía Tây, sập hư tường hè, mê hè và những cột trụ bê-tông chống đở phần hè trên lầu và tầng trệt. Cầu thang gỗ kế bên bị hư gãy.

Hai dãy lầu : làm rọ sắt, đúc bê-tông những trụ cột bị hư và đà chính chống đở tầng lầu, xây vách tường bị hư sập; làm mê sắt đổ bê-tông phần hè bị hư. Đóng mới cầu thang nhỏ lầu phía Tây. Đóng mới cửa sổ bị hư và bị mất.. Cạy bỏ phần vôi tô tất cả các vách tường trong nhà ngoài hè tầng lầu và tầng trệt, tô lại bằng xi măng và quét vôi. Các phần trụ đúc và nơi bê tông bị nứt bể, cạo bỏ phần dỉ sét, tô đắp bê tông lại. Nhưng thỉnh thoảng lại nứt hư cứ phải sửa đi sửa lại. Tất cả các nhà trong khuôn viên chủng viện Đức Cha cho lợp lại bằng ngói Phú Phong.

Hai hồ nước mé trong bờ tường trước thông với mương nước tưới ruộng : để các chú lớn chú nhỏ rửa chân mỗi khi đi dạo về và để lấy nước tưới cây cảnh giớ lao động 4g30 buổi chiều : cũng được xây giữ lại để ghi nhớ.

Phân nửa ngôi nhà Tòa Giám Mục được sửa sang giữ gìn để nhớ Đức cha Van Camelbeke Hân (Có bia mộ nơi cung thánh nhà nguyện Làng Sông) và Đức cha Damianô Grangeon Mẫn (Mộ ở góc Tây Nam vườn Dòng Thánh Giuse Kim Châu) đã một thời ở tại Tòa Giám Mục Làng Sông. Nhà In Làng Sông tọa lạc mé trên chủng viện và sở quản lý, nay không còn dấu tích. Sở quản lý được sửa ngăn làm 6 phòng cho các cha nghỉ hưu và một nhà dài rộng đủ làm nhà nguyện cho các cha hưu dưỡng : Cơ sở này chỉ còn nền móng làm dấu tích.

Cha Anrê Phan Ngọc Lễ quê ở Nha Trang đã nghỉ hưu tại nhà hưu dưỡng Làng Sông. Cha đã mù cả hai mắt, nhưng vẫn kéo chuông báo giờ cho các cha hưu dưỡng. Khi giáo phận Nha Trang được thành lập 5-7-1957, cha đã về nghỉ hưu tại "Nhà hưu Dưỡng Phêrô Đặng Quyền Huy". Cha Anrê Lễ đã qua đời và được an táng ở Nha trang.

Các cây dừa ở nhà hưu dưởng và ở chủng viện Làng sông đã nhiều năm tuổi và bị kiến dương phá hại không còn trái nữa.

……

Tóm lại, Đức cha Giáo phận đã quan tâm ưu ái cho sửa sang những gì đã hư hỏng từ năm 1990 mãi tận đến nay năm 2008 để lưu giữ Chủng viện Làng Sông : Cái nôi đã đào tạo nhiều Giám Mục , Linh Mục và rất nhiều cựu chủng sinh : những người cha gia đình gương mẫu, những nhà truyền giáo hăng say đã và đang mở rộng Nước Chúa khắp năm châu bằng việc rao giảng Lời Chúa và bằng đời sống đạo đức.